All Publishers

डॉ. शोभा शिरढोणकर – इतिहास, काव्य आणि समाजभान यांची सृजनशील साधना

डॉ. शोभा शिरढोणकर या नावातच एक शिस्तबद्ध अभ्यासक, संवेदनशील कवी आणि सक्रिय सामाजिक कार्यकर्ती यांचा सुंदर संगम दडलेला आहे. एम.ए. आणि पीएचडी ही शैक्षणिक शिखरे पार करत त्यांनी आपल्या संशोधनातून ‘संयुक्त महाराष्ट्र चळवळीतील स्त्रियांचा सहभाग : एक अभ्यास’ हा महत्त्वपूर्ण प्रबंध साकारला. या विषयाच्या निवडीवरूनच त्यांची इतिहासाकडे पाहण्याची वेगळी दृष्टी स्पष्ट होते. एखाद्या विस्मृतीत गेलेल्या चळवळीला आणि त्या मागे उभ्या असलेल्या स्त्रीशक्तीला त्यांनी शब्दांतून अमर केलं आहे.

त्यामुळेच, पंढरपूरमध्ये भरलेल्या छत्रपती संभाजीराजे साहित्य संमेलनाच्या अध्यक्षस्थानी विराजमान होण्याचा मान त्यांना लाभला, हे त्यांच्याच साहित्यिक आणि बौद्धिक अधिकाराचे प्रतीक म्हणावे लागेल. तसेच त्या अखिल महाराष्ट्र इतिहास परिषदेच्या आजीव सदस्य आहेत, ज्यातून त्यांच्या सातत्यपूर्ण ऐतिहासिक अभ्यासाला आणि संशोधनप्रिय वृत्तीला बळकटी मिळाली आहे.

डॉ. शिरढोणकर यांच्या लेखनसृष्टीत इतिहास आणि कविता यांचा सुरेख मेळ आहे. ब्रह्मगाठ, झाशीची वीरांगना झलकारीबाई, क्रांतिकारी कन्या हौसाताई पाटील आणि अहिंसेच कातळं हे त्यांचे चरित्रग्रंथ आजच्या पिढीला विसरू पाहणाऱ्या संघर्षांची, धैर्यगाथांची आणि माणुसकीच्या वाटेवरील सत्यकथांची नव्याने ओळख करून देतात. हे चरित्रग्रंथ केवळ माहितीपुरते मर्यादित राहत नाहीत, तर ते वाचकाच्या मनाला चिरकाल भिडून राहतात.

या ऐतिहासिक ठेव्याला त्यांनी आपल्या काव्यसंग्रहांतूनही शब्दबद्ध केलं आहे. तरंग, अबोली, रेशीमगाठी या संग्रहांतून त्यांनी मानवी भावना, निसर्ग, स्त्रीमनाचे सूक्ष्म पदर आणि अस्तित्वातील अनेक प्रश्न हळुवारपणे उलगडले आहेत. शब्दांची ही रेशीमगाठच त्यांच्या काव्यस्वरुपाला एक वेगळं सौंदर्य देते. 'काव्यसृष्टी' या संपादित ग्रंथातून त्यांनी इतर कविंनाही मंच दिला आहे. हा त्यांचा सहृदय संपादक म्हणून असलेल्या भानाचा पुरावा आहे.

त्यांच्या संशोधनात्मक आणि ऐतिहासिक लेखांना सातत्याने विविध नियतकालिकांत मानाचं स्थान मिळत आलं आहे. प्रबंध वाचन हा तर त्यांच्या व्यक्तिमत्वाचा अविभाज्य भाग आहे. कारण लेखनापुरतंच त्यांचं संशोधन मर्यादित राहत नाही, तर ते ते ऐकवतात, लोकांपर्यंत पोहोचवतात, चर्चेला वाव देतात आणि इतिहासाला जिवंत ठेवतात.

साहित्य आणि इतिहासाचा हाच प्रवास त्यांनी समाजहिताशीही जोडला आहे. जानकी महिला आणि ह्युमन राईट्स या संस्थांमधून त्या समुपदेशनाचं कार्य करत आहेत. स्त्रियांच्या व्यथा समजून घेताना त्या संवेदनेचा हात पुढे करतात. या कार्यातून त्या शेकडो महिलांच्या आयुष्यात आशेचा नवा किरण फुलवतात.

डॉ. शोभा शिरढोणकर यांचं व्यक्तिमत्व हे अभ्यासक आणि कवी यांच्या मर्यादेत बंदिस्त राहत नाही, तर ते एका जागरूक नागरिकाच्या आणि संवेदनशील मार्गदर्शकाच्या रूपात समाजात वावरतं. इतिहासाचा वारसा, कवितेचा गहिरा भाव, आणि समाजसेवेची बांधिलकी हे तीनही पैलू त्यांच्या सर्जनशील साधनेला एक वेगळंच तेज देतात.

त्यांच्या लेखनातून प्रेरणा घ्या, त्यांच्या संशोधनातून नवा दृष्टिकोन घ्या आणि त्यांच्या सामाजिक कार्यातून माणूस म्हणून माणसाशी नातं जपण्याची उमेद घ्या. हाच त्यांचा खरा वारसा आहे.

डॉ. राजश्री पाटील :– स्त्रीभान, साहित्य आणि समाजसेवेचा अविरत प्रवास

डॉक्टरकी ही केवळ रुग्णोपचारापुरती मर्यादित नसून, ती एक व्यापक सामाजिक जबाबदारी आहे, याची जाणीव ठेवून आपले संपूर्ण जीवन या कार्याला वाहून घेणारे व्यक्तिमत्त्व म्हणजे डॉ. राजश्री पाटील.

BAMS (आयुर्वेदाचार्य) ही वैद्यकीय पदवी मिळवून गेली दोन दशके त्या खिद्रापूर-जुगुल या सीमाभागात वैद्यकीय सेवा करत आहेत. पण त्यांचा दृष्टीकोन फक्त औषधोपचारांपुरता मर्यादित नाही; तर स्त्रियांच्या मानसिक आणि शारीरिक व्याधींच्या मुळाशी जाऊन त्यावर उपाय शोधणे, स्त्रीआरोग्याबाबत जागृती निर्माण करणे हा त्यांचा खरा ध्यास आहे.

त्यांच्या लेखनाची दिशा व ताकदही या अनुभवातूनच आकार घेत आहे. ग्रामीण समाजाचे वास्तव, स्त्रीच्या वेदना, तिचे सामर्थ्य आणि वैद्यकीय क्षेत्रातील संघर्ष हे सारे त्यांच्या कथांमध्ये, कवितांमध्ये आणि कादंबऱ्यांमध्ये प्रतिबिंबित होते. ‘तिच्यातली ती’, ‘कथाकंद’, ‘बोचऱ्या सुया’, ‘देहदंश’, ‘कोरोना कॉकटेल’ यांसारखे कथासंग्रह असोत, की ‘ती अजूनही जळत आहे’ हा स्त्रीच्या दाहक वास्तवाचा साक्षीदार ठरलेला कवितासंग्रह सर्वत्र त्यांच्या संवेदनशील, स्त्रीवादी भानाचा ठसा उमटलेला आहे.

‘…आणि चांदणे उन्हात हसले’ या कादंबरीत त्यांनी डॉ. मंदा आणि डॉ. प्रकाश आमटे यांच्या जीवनातील प्रेम-अनुबंध उलगडून समाजसेवेतील त्यागमय वाटचाल वाचकांसमोर ठेवली आहे. ‘सुमनांजली’ व ‘राजोळी’ या चारोळ्यांतून त्यांची काव्यात्म संवेदनशीलता खुलते. तसेच “कोण मोठे? कोण लहान?” हा बालकथासंग्रह व बालकविता संग्रहही प्रकाशनाच्या मार्गावर आहे.

त्यांच्या साहित्याला प्राप्त झालेले सन्मान हे केवळ गौरवचिन्हे नाहीत, तर त्यांच्या लेखनाच्या परिणामकारकतेचे आणि सामाजिक महत्त्वाचे द्योतक आहेत. ‘तिच्यातली ती’ ला मिळालेले पलूस ग्रामीण साहित्य पुरस्कार, अक्षरसागर मंचाचा विशेष ग्रंथ पुरस्कार, संत गाडगेबाबा पुरस्कार, ‘देहदंश’ला मिळालेला ग्रामीण साहित्य संमेलनाचा पुरस्कार, ‘बोचऱ्या सुया’साठी मिळालेला द.म.सा.चा विशेष पुरस्कार हे त्याचे उत्तम उदाहरण आहे. त्याशिवाय पद्मश्री नारायण सुर्वे पुरस्कार, शांता शेळके मानदेशी पुरस्कार, महिला जागृती पुरस्कार, वैद्यकीय सेवा पुरस्कार अशा असंख्य गौरवांनी त्यांच्या साहित्यसेवेची पावती दिली आहे.

डॉ. राजश्री पाटील यांच्या साहित्याचा केंद्रबिंदू म्हणजे स्त्री. तिच्या वेदना, तिचे प्रश्न, तिचा संघर्ष आणि तिचे सबलीकरण. त्यांच्या कथांमधली स्त्री ही बळी ठरलेली नाही, तर प्रश्न विचारणारी, समाजासमोर आरसा धरून उभी राहणारी आणि संघर्षातून नवे आयुष्य उभारणारी आहे.

डॉ. पाटील या डॉक्टर म्हणून ग्रामीण स्त्रियांच्या आरोग्य समस्यांना उपाय शोधतात; लेखिका म्हणून समाजाचे दाहक वास्तव टिपतात; समाजसेविका म्हणून लोकांना सबलीकरणाचा मार्ग दाखवतात. त्यांच्या लेखनात आणि कार्यात एकाचवेळी उपचार, जाणीवा आणि क्रांतीची बीजे दडलेली आहेत.

त्यामुळे त्यांचे व्यक्तिमत्त्व हे केवळ बहुपेडी नाही तर एक प्रेरणादायी चळवळ आहे. जी पुढच्या पिढ्यांना साहित्य आणि समाजकार्यासाठी नवे भान देत राहील.

मराठी साहित्यातील सर्वात मोठं वैशिष्ट्य म्हणजे मातीचा गंध. ही माती केवळ शेतीची नसते; ती शेतकऱ्याच्या घामाची, मजुराच्या मेहनतीची, उपेक्षितांच्या आक्रोशाची आणि प्रेमळ नात्यांच्या नाजूक धाग्यांची असते. या मातीचा गंध आपल्या शब्दांत पकडणारे, साधेपणातूनही गहिरा आशय निर्माण करणारे आणि उपेक्षितांच्या दुःखाला आवाज देणारे लेखक म्हणजे शिवाजी सूर्यवंशी.

सांगली जिल्ह्यातील खानापूर तालुक्यातील मु. पो. विटा (गांधीनगर) या छोट्याशा खेड्यातून आलेले हे लेखक त्यांच्या लेखनातून ग्रामीण समाजाचे जिवंत चित्रण करतात. त्यांची लेखणी कुठेही कृत्रिमतेचा आधार घेत नाही, तर ती थेट मानवी जगण्याच्या रक्त-मांसातून शब्द तयार करते.

शिवाजी सूर्यवंशी हे स्वतःला “ग्रामीण लेखक” म्हणवून घेण्यात अभिमान मानतात. कारण ग्रामीण वास्तव, त्यातील संघर्ष, परंपरा, अन्याय, आशा आणि विश्वास हाच त्यांच्या साहित्याचा गाभा आहे.

त्यांच्या शब्दांतून दिसणारी माणसं ही कल्पनेतली नसून आपल्याभोवती जगणारी खरी माणसं आहेत. शेतकरी, मजूर, विठ्ठलभक्त वारकरी, दलित-मागासांची झुंजणारी कुटुंबं. या सर्वांचं वास्तव ते इतक्या प्रामाणिकपणे शब्दबद्ध करतात की वाचकाला ते आपल्या स्वतःचं जीवन आहे असा भास होतो.

त्यांची 'ढोलगं' ही कादंबरी म्हणजे गावकुसातील संस्कृतीचं आणि जीवनाचं अविस्मरणीय चित्रण आहे. गावागावांत घुमणाऱ्या ढोलग्याच्या आवाजात उत्सवही आहे आणि वेदनाही आहे. लेखकाने यातून एका समाजाची जडणघडण, त्यांचे संघर्ष, नातीगोती, आणि त्यांच्या आशा-अपेक्षा जिवंत केल्या आहेत. ढोलगं ही केवळ कथा नाही, तर ती म्हणजे एका संपूर्ण संस्कृतीचं हृदयस्पर्शी दस्तऐवज आहे.

'मानवतेचे पाईक – निवृत्ती फाळके यांचे जीवनचरित्र' ही कादंबरी म्हणजे एका अद्भुत व्यक्तिमत्त्वाची संघर्षगाथा. जाती-पातीच्या अंधारात जन्मूनही मानवतेचा दीप प्रज्वलित करणाऱ्या निवृत्ती फाळके यांचं जीवन लेखकाने इतक्या ताकदीने शब्दबद्ध केलं आहे की वाचकाला प्रत्येक क्षणी त्यांच्या सोबत चालल्याचा भास होतो.
दारिद्र्य, जातीय उपेक्षा, सामाजिक अन्याय हे सर्व भोगूनही जेव्हा एखादी व्यक्ती समाजासाठी आशेचा किरण ठरते, तेव्हा तिचं जीवन प्रेरणादायी ठरतं. सूर्यवंशींनी या चरित्रात केवळ व्यक्तीचं जीवन सांगितलेलं नाही, तर एका संपूर्ण समाजाची वेदना आणि जिद्द उजागर केली आहे.

*मानवी संवेदना:-* त्यांच्या प्रत्येक वाक्यात मानवी दुःखाला हात लावणारी हळवी जाणीव आहे.

*ग्रामीण बोलीभाषा:-* "ढोलगं" असो किंवा "मानवतेचे पाईक", त्यांच्या भाषेत गावकुसाची माती, ओव्या, म्हणी आणि गावरान शब्द झळकतात. ही भाषा साहित्य अधिक हृदयाला भिडणारी बनवते.

*सामाजिक जाणिवा:-* त्यांच्या साहित्याचा गाभा म्हणजे अन्यायाविरुद्धची लढाई आणि मानवतेचं संरक्षण. ते उपेक्षितांच्या जगण्याचा केवळ आक्रोश मांडत नाहीत, तर आशेचा किरण दाखवतात.

*साधेपणातील गहिरेपणा:-* त्यांच्या लेखनात कोणतेही दिखाऊ शब्द नाहीत. साध्या शब्दांतूनच ते इतकं गहिरं वास्तव मांडतात की वाचक अंतर्बाह्य हलतो.

शिवाजी सूर्यवंशी हे केवळ “लेखक” नाहीत, तर ग्रामीण जीवनाचे संवेदनशील साक्षीदार आहेत. त्यांनी लिहिलेली प्रत्येक कादंबरी ही त्या मातीच्या लोकांची ओळख आहे, ज्यांचा आवाज नेहमी दाबला गेला.

आजच्या काळात जेव्हा साहित्य बहुधा शहरी, अलंकारिक आणि गुळगुळीत होत चाललं आहे, तेव्हा सूर्यवंशींचं लेखन मातीचा खराखुरा वास आणतं. त्यामध्ये माणसाच्या जिवंत संघर्षाची झलक आहे. त्यामुळेच ते वाचकांच्या हृदयाला भिडतं.

शिवाजी सूर्यवंशी यांची लेखणी म्हणजे मानवतेच्या शोधाची लेखणी आहे. “ढोलगं”मधून त्यांनी गावगाड्याचं सांस्कृतिक आणि सामाजिक चित्र रंगवलं, तर “मानवतेचे पाईक”मधून एका सामान्य माणसाला असामान्यत्व बहाल केलं.

त्यांचं लेखन वाचताना आपण केवळ कथा वाचत नाही, तर मातीचा गंध अनुभवतो, उपेक्षितांचे हुंकार ऐकतो, आणि मानवतेचा उजेड पाहतो.

शिवाजी सूर्यवंशी हे नाव म्हणजे ग्रामीण साहित्याचा धगधगता दीपस्तंभ, जो उपेक्षितांच्या जगण्याला शब्द देतो आणि मानवतेच्या मार्गाला प्रकाशमान करतो.

प्रदीप जोशी :- साहित्य-साधनेचा सुगंध
-------------------------------
साहित्याच्या जगात जे लेखक मनापासून, चिकाटीने आणि समर्पणाने लेखन करतात त्यांची वाटचाल एक सुंदर प्रेरणागाथा ठरते. अशाच साहित्यप्रेमी आणि अभ्यासू लेखकांपैकी एक म्हणजे प्रदीप जोशी.

२० एप्रिल १९५७ रोजी जन्मलेले, शिक्षणाने बी.ए., बी.एड. झालेले आणि सेवानिवृत्तीनंतरही लेखनाची अखंड धग जपणारे जोशी सर आज साहित्यविश्वात एक ओळख निर्माण करून आहेत. माध्यमिक विभागाचे पर्यवेक्षक म्हणून काम पाहताना त्यांनी सामाजिक, शैक्षणिक आणि मानवी जीवनातील विविध पैलूंवर सूक्ष्म निरीक्षण केले. हाच अनुभव त्यांच्या लेखणीला सतत धार लावत राहिला.

त्यांचे प्रकाशित साहित्य हे विविधतेचे आणि संवेदनशीलतेचे सुंदर उदाहरण आहे. ‘शॉपीझेन’ या चारोळी संग्रहापासून ते ‘जीवनगाणे’ या कवितासंग्रहापर्यंत, ‘गोष्ट एका बजेटची’ या विनोदी कथासंग्रहापासून ते ‘स्पंदने’ या लेखसंग्रहापर्यंत त्यांचा लेखन प्रवास जीवनातील वेगवेगळे रंग मांडतो. ‘वाचू आनंदे’ या दोन भागांतून त्यांनी वाचकांना तब्बल ५५ पुस्तकांची ओळख करून दिली. यामुळे वाचनप्रेमींसाठी त्यांनी एक अद्वितीय पूल उभारला आहे.

तसेच ‘आर.के. पवार – कहाणी एका ग्रामीण खेळाडूची’ या पुस्तकातून त्यांनी ग्रामीण पार्श्वभूमीतील जिद्दीचा प्रवास मांडला, तर ‘भावना’ या कवितासंग्रहातून त्यांनी अंतर्मनातील कोवळ्या स्पंदनांना शब्दरूप दिले. पत्रकारितेच्या क्षेत्रातही त्यांचा सक्रिय सहभाग राहिला असून ‘माझी पत्रकारिता’ हे पुस्तक याचे द्योतक आहे. ‘देवभूमी’ व ‘Thinkers Bank’ या लेखसंग्रहांतून त्यांचा अभ्यासू आणि चिंतनशील पैलू प्रकर्षाने दिसतो.

त्यांच्या लेखनाला केवळ वाचकांची दाद मिळालेली नाही तर अनेक पुरस्कारांनीही सन्मानित करण्यात आले आहे. कै. वा. वि. भिडे लघुकथा लेखन पुरस्कार (२०२१), ‘बदल’ या कथेस प्रथम पुरस्कार, ‘सकाळ’च्या उत्कृष्ट बातमीदाराचा जिल्हा व विभागीय पुरस्कार, प्रतिभा साहित्यिक पुरस्कार ही त्यांची उल्लेखनीय यशोगाथा आहे. त्याशिवाय राज्यस्तरीय कविता, चारोळी, चित्र-चारोळी स्पर्धांमधील सहभाग, उत्तेजनार्थ व सन्मानपत्रे ही त्यांची सातत्यपूर्ण साहित्यसाधना दर्शवतात.

जोशी सरांचे लेखन हे केवळ छंदापुरते न राहता एक जीवनधारा झाले आहे. संवेदनशीलता, विनोदबुद्धी, सामाजिक भान, अध्ययनशीलता आणि साहित्यिक आकलन यांच्या संगमातून त्यांच्या साहित्यकृती जन्म घेतात. वाचकांना विचार करायला लावणे, त्याचबरोबर हसवणे-रडवणे आणि भावनिक स्तरावर जोडून ठेवणे ही त्यांची ताकद आहे.

आजच्या धावपळीच्या युगात प्रदीप जोशी यांचे लेखन वाचकांना थांबून विचार करण्याची संधी देते. त्यांच्या प्रत्येक पुस्तकातून साहित्याविषयीची खरी निष्ठा आणि “शब्दांप्रतीची श्रद्धा” जाणवते. म्हणूनच ते केवळ लेखक नाहीत, तर शब्दांचे शिल्पकार आहेत. -दिलीप भोसले

मराठी साहित्यविश्वात काही व्यक्तिमत्त्वे अशी असतात, जी केवळ कविता लिहीत नाहीत; तर त्या कवितांमधून काळाशी संवाद साधतात, माणसाच्या अंतरंगाशी बोलतात आणि ज्ञान-विज्ञान व संवेदना यांमधील दरी सहजपणे भरून काढतात. सतीश सोळांकूरकर हे असेच एक दुर्मिळ, बहुआयामी आणि सृजनशील व्यक्तिमत्त्व आहे.

कोल्हापूर जिल्ह्यातील सोळांकूर या लहानशा गावात जन्मलेले सतीश सोळांकूरकर हे मातीशी नातं जपणारे, पण दृष्टीने व्यापक असलेले साहित्यिक आहेत. ग्रामीण संस्कार, आईकडून मिळालेला वाचनाचा वारसा आणि सभोवतालच्या जीवनातील सूक्ष्म निरीक्षण. या सगळ्याचा सुंदर मिलाफ त्यांच्या लेखनात सातत्याने दिसून येतो.

मुंबई विद्यापीठातून मानसशास्त्र विषयातील पदवी संपादन करून त्यांनी भाभा अणुसंशोधन केंद्र (BARC) या जागतिक दर्जाच्या संशोधन संस्थेत तब्बल अडतीस वर्षे सेवा बजावली. विज्ञानाच्या अतिशय शिस्तबद्ध, काटेकोर आणि तर्कप्रधान वातावरणात कार्य करत असताना देखील त्यांनी आपल्या सर्जनशीलतेला कधीही आटू दिले नाही. उलट, विज्ञान आणि काव्य यांचा संगम त्यांच्या लेखनाला अधिक अर्थपूर्ण आणि खोल बनवत गेला.

हायस्कूलच्या काळापासूनच लेखनाची ओढ लागलेले सोळांकूरकर शाळा-महाविद्यालयीन मासिकांमधून कविता, निबंध लिहीत होते. त्यांचे निबंध वर्गात वाचून दाखवले जात, हीच बाब त्यांच्या लेखनातील प्रभावी संवादक्षमतेची साक्ष देते. उत्कृष्ट वक्ता म्हणून त्यांनी अनेक वक्तृत्व स्पर्धा गाजवल्या आणि पारितोषिके मिळवली. शब्द हा केवळ अभिव्यक्तीचा नव्हे, तर विचार जागवणारा आणि परिवर्तन घडवणारा घटक असतो ही जाणीव त्यांच्या लेखनातून ठळकपणे व्यक्त होते.

आजवर सतीश सोळांकूरकर यांची एकूण अठरा पुस्तके प्रकाशित झाली आहेत.
यामध्ये..

आठ कवितासंग्रह
एक प्रातिनिधिक कवितासंग्रह
चार ललितलेख संग्रह
दोन बालकवितासंग्रह
तीन संपादित ग्रंथ
असा समृद्ध ग्रंथसंच आहे.

‘पत्रास कारण की…’, ‘एकांताचा दिवा…’, ‘देणेघेणे जीवघेणे…’, ‘तिन्हीसांजेची भुलावण’, ‘विजनातील अंधूक काळोख’, ‘प्रार्थनेची एक ओळ…’ यांसारख्या कवितासंग्रहांतून त्यांनी प्रेम, एकांत, नातेसंबंध, सामाजिक भान आणि मानवी अस्वस्थता यांचे अत्यंत तरल दर्शन घडवले आहे.

ललितलेखांमध्ये ‘सावी’, ‘सावलीचे घरटे’, ‘केशर दिव्यांची माळ’, ‘चंद्रसायीचा साजण’ या संग्रहांतून जीवनातील सूक्ष्म क्षण, आठवणी, माणूसपण आणि आत्मसंवाद यांची हळुवार मांडणी आढळते.

बालसाहित्यातील ‘शाळेमध्ये गाव…’ आणि ‘बल्लू मॉनिटर…’ हे संग्रह त्यांच्या संवेदनशीलतेची आणि बालमन समजून घेण्याच्या क्षमतेची साक्ष देतात.

सतीश सोळांकूरकर यांचे साहित्य केवळ वाचण्यापुरते मर्यादित राहिलेले नाही; तर ते ऐकण्याच्या आणि अनुभवण्याच्या माध्यमातही उतरले आहे. आकाशवाणी मुंबई, कोल्हापूर, सांगली केंद्रांवरून त्यांच्या कविता व ललितगद्यांचे सादरीकरण झाले आहे. तसेच दूरदर्शन, टीव्ही 9 मराठी, झी टीव्ही, कलर्स मराठी, साम टीव्ही या वाहिन्यांवर त्यांच्या कवितावाचनाचे कार्यक्रम झाले.

‘कवितारंग’ (भाग १ व २), ‘हिंदोळा…’, ‘ग्रेसफुल’ या ध्वनिमुद्रिकांनी कवितेला संगीताच्या लयीशी जोडले आहे. भाभा अणुसंशोधन केंद्र आणि मराठी विज्ञान परिषद यांसाठी त्यांनी लिहिलेली शीर्षक गीते ही विज्ञान आणि संस्कृतीच्या मिलाफाची वैशिष्ट्यपूर्ण उदाहरणे आहेत.

सोळांकूरकर हे केवळ सर्जक नाहीत, तर संवेदनशील अनुवादक देखील आहेत. हिंदी, इंग्रजी, मल्याळम, कन्नड, तमिळ अशा विविध भाषांत त्यांच्या कवितांचे अनुवाद झाले आहेत. गेली पंचवीस वर्षांहून अधिक काळ ते आकाशवाणी मुंबईसाठी भारतीय भाषांतील कवितांचे मराठी अनुवाद करीत आहेत.

भारतीय तसेच भारताबाहेरील महत्त्वाच्या कवितांचा मराठी अनुवाद करून त्यांनी मराठी साहित्याला जागतिक जाणिवेची जोड दिली आहे.

८४ व्या अखिल भारतीय मराठी साहित्य संमेलनातील निमंत्रितांच्या कविसंमेलनाचे सूत्रसंचालन, तसेच काव्यरसिक मंडळ डोंबिवलीच्या ५४ व्या वार्षिक संमेलनाचे अध्यक्षपद या जबाबदाऱ्या त्यांनी अत्यंत सन्मानाने पार पाडल्या. याआधी हा मान मंगेश पाडगावकर, शंकर वैद्य, ग्रेस, नारायण सुर्वे यांसारख्या दिग्गजांना लाभलेला होता, ही बाब त्यांच्या साहित्यिक उंचीची साक्ष देते.

जनकवी पी. सावळाराम पुरस्कार, पद्मश्री दया पवार पुरस्कार, भारत सरकार अणुऊर्जा आयोगाचा मेरिटोरियस अवॉर्ड, ज्ञानमाऊली प्रयाग पुरस्कार, सत्यशोधक केशवराव विचारे पारितोषिक, नवरत्न पुरस्कार अशा विविध राज्यस्तरीय व प्रतिष्ठित पुरस्कारांनी त्यांच्या कार्याची दखल घेतली आहे.

सतीश सोळांकूरकर यांचे साहित्य म्हणजे विज्ञानाची शिस्त, मानसशास्त्राची जाण आणि कवितेची कोमलता यांचा अद्भुत संगम आहे. ते शब्दांमधून माणसाला स्वतःकडे पाहायला लावतात, प्रश्न विचारायला शिकवतात आणि तरीही आशेचा एक दिवा हातात देतात.

मराठी साहित्याच्या प्रवाहात त्यांनी आपली स्वतंत्र, शांत, पण खोल अशी वाट निर्माण केली आहे आणि ही वाट अजूनही अनेक संवेदनशील वाचकांना समृद्ध करत राहणार आहे यात शंका नाही.

-दिलीप भोसले

मराठी साहित्याच्या विशाल प्रवाहात काही व्यक्तिमत्त्वे अशी असतात की, त्यांचे लेखन केवळ शब्दांपुरते मर्यादित राहत नाही, तर ते समाजाच्या जखमांवर औषध ठरते, इतिहासाच्या विस्मरणात गेलेल्या पानांना उजाळा देते आणि पुढील पिढ्यांना वैचारिक दिशा दाखवते. साहित्यरत्न दिनकर विष्णू काकडे हे अशाच दुर्मीळ आणि प्रेरणादायी साहित्यिक व्यक्तिमत्त्वांपैकी एक आहेत. मिरज शहरातील टिंबर एरिया (म्हैसाळ वेस), जिल्हा सांगली येथे वास्तव्यास असलेले दिनकर विष्णू काकडे यांनी आपल्या संपूर्ण आयुष्याचा प्रवास साहित्य, सामाजिक बांधिलकी आणि बहुजन चळवळीच्या मूल्यांशी घट्ट विणलेला आहे. बी.कॉम (ऑनर्स) शिक्षण पूर्ण करून त्यांनी सांगली जिल्हा मध्यवर्ती सहकारी बँक लि. सांगली येथे शाखाधिकारी म्हणून सेवा बजावली आणि निवृत्तीनंतरही साहित्यसेवेचा दीप अखंड तेवत ठेवला.

दिनकर काकडे यांचे कार्य केवळ वैयक्तिक लेखनापुरते मर्यादित नसून, त्यांनी साहित्याच्या प्रसारासाठी संस्थात्मक पातळीवर भक्कम काम केले आहे. ते...

साहित्य कला मंडळ, मिरज
सांगली जिल्हा बौद्ध साहित्य सभा, मिरज
नालंदा ग्रंथालय, मिरज
महाराष्ट्र ग्रामीण नाट्यलेखक कलाकार साहित्य परिषद

या संस्थांचे संस्थापक खजिनदार राहिले आहेत. तसेच अखिल भारतीय सत्यशोधक समाजाचे जिल्हा सचिव म्हणून त्यांनी सामाजिक प्रबोधनाचे कार्य प्रभावीपणे पुढे नेले.
माजी सदस्य म्हणून त्यांनी महाराष्ट्र बौद्ध साहित्य सभा, मुंबई येथेही वैचारिक योगदान दिले. सांगली आकाशवाणीवरून कथा, काव्य आणि चिंतन वाचनाद्वारे त्यांनी साहित्य सामान्य माणसांपर्यंत पोहोचवले.

साहित्य कला मंडळ, मिरज यांच्या माध्यमातून त्यांनी अनेक साहित्य संमेलने यशस्वीपणे आयोजित केली. सांगली जिल्हा बौद्ध साहित्य सभेच्या वतीने...

डॉ. बाबासाहेब आंबेडकर व्याख्यानमाला
परिसंवाद
चर्चासत्रे
निबंध स्पर्धा
बौद्ध साहित्य संमेलने

अशा उपक्रमांतून त्यांनी बौद्ध, सत्यशोधक आणि बहुजन विचारसरणीचा प्रसार केला. सत्यशोधक साहित्य संमेलने आणि परिसंवादांमधून त्यांनी सामाजिक प्रश्नांना साहित्याच्या व्यासपीठावर आणले.

दिनकर काकडे यांचे साहित्य म्हणजे कविता, कथा, कादंबरी, नाटक, चरित्र, सामाजिक इतिहास यांचा समृद्ध पट आहे. त्यांच्या लेखनात बहुजन समाजाचे दुःख, संघर्ष, स्त्री-पुरुष समानता, ऐतिहासिक अन्याय आणि मानवतावादी मूल्ये ठळकपणे जाणवतात.
त्यांच्या प्रमुख प्रकाशित साहित्यकृती पुढीलप्रमाणे,

सांजवेल (काव्यसंग्रह – २ आवृत्त्या)
स्वप्नातील स्वप्न (कादंबरी)
वशिला (कथासंग्रह)
ज्ञानज्योती (४ आवृत्त्या)
राजसखी
राष्ट्रमाता रमाई
मावळती किरणे (नाटक)

याशिवाय त्यांनी लिहिलेली भारताच्या सामाजिक इतिहासाला उजाळा देणारी पुस्तके विशेष उल्लेखनीय आहेत...

भारतातील महान स्त्रिया
भारतातील पहिली मुस्लिम शिक्षिका फातिमा शेख
सत्यस्वरूप सगुणाबाई क्षीरसागर
राजमाता भीमाबाई आंबेडकर
भीमा गोरेगाव
बहुजन चळवळीमध्ये मुस्लिमांचे योगदान

फातिमा शेख यांचे चरित्र उर्दू भाषेत लिहून त्यांनी भाषिक आणि सांस्कृतिक सेतू उभारण्याचे कार्य केले. संत कबीर, शूर वीर सरदार शिदनाक, साऊ मावशी, गिरलिंगाचा सुळा यांसारख्या साहित्यकृतींमधून त्यांनी इतिहासातील विस्मरणात गेलेल्या व्यक्तिमत्त्वांना न्याय दिला.

दिनकर विष्णू काकडे यांच्या साहित्य व सामाजिक कार्याची दखल घेत त्यांना राज्य, राष्ट्रीय पातळीवर सुमारे ४० पुरस्कारांनी सन्मानित करण्यात आले आहे. त्यातील काही महत्त्वाचे पुरस्कार पुढीलप्रमाणे,

दीनमित्रकार मुकुंदराव पाटील ग्रंथ पुरस्कार
राजीव गांधी राष्ट्रीय पुरस्कार
डॉ. बाबासाहेब आंबेडकर राष्ट्रीय साहित्य पुरस्कार
महात्मा जोतीराव फुले पुरस्कार
महाकवी वामनदादा कर्डक आदर्श राज्य पुरस्कार
धम्मभूषण पुरस्कार
फातिमा शेख ग्रंथ पुरस्कार

विशेषतः 'राष्ट्रमाता रमाई' या कादंबरीसाठी मिळालेले सर्वोत्कृष्ट कादंबरी व ग्रंथ पुरस्कार हे त्यांच्या लेखनातील वैचारिक गांभीर्याचे द्योतक आहेत.

एकूणच साहित्यरत्न दिनकर विष्णू काकडे यांचे जीवन म्हणजे लेखन, चळवळ आणि सामाजिक जबाबदारी यांचा सुंदर संगम आहे. त्यांनी साहित्याला केवळ सौंदर्याचा अलंकार न मानता, ते सामाजिक परिवर्तनाचे प्रभावी साधन बनवले. बहुजन, बौद्ध आणि सत्यशोधक विचारसरणीला साहित्याच्या माध्यमातून व्यापक व्यासपीठ मिळवून देणे हे त्यांचे मोठे योगदान आहे. आजच्या काळात, जेव्हा साहित्य अनेकदा बाजारू होत चालले आहे, तेव्हा दिनकर काकडे यांचे लेखन मूल्याधिष्ठित, माणूसकेंद्रित आणि इतिहासभान जागवणारे ठरते. म्हणूनच ते केवळ साहित्यिक नाहीत, तर एक जिवंत वैचारिक परंपरा आहेत.

माणूस व्यवसायाने काहीही असो, पण त्याच्या अंतर्मनात जर संवेदनशीलतेचा झरा अखंड वाहत असेल, तर त्या व्यक्तिमत्त्वाला एक वेगळीच उंची प्राप्त होते. न्यायालयातील कठोर वास्तव, संघर्ष, तर्क आणि कायद्याच्या चौकटीत आयुष्य व्यतीत करत असतानाही आपल्या मनातील कवी जिवंत ठेवणारे अँड. राजकुमार बाळासो उदगांवे हे असेच एक बहुआयामी व्यक्तिमत्त्व आहे. गेली तब्बल तीस वर्षे सांगली जिल्हा न्यायालयात पूर्ण वेळ वकिली करत असताना त्यांनी साहित्य, वाचनसंस्कृती आणि सामाजिक जाणीव यांचा दीपही तेवता ठेवला आहे.

वकिली हा व्यवसाय केवळ कायद्याचा नसतो; तर तो मानवी भावनांचा, संघर्षांचा आणि सत्यशोधाचा प्रवास असतो. न्यायालयातील प्रत्येक केस माणसांच्या आयुष्याशी जोडलेली असते. त्या अनुभवांनी अँड. उदगांवे यांच्या लेखणीला अधिक समृद्ध केले आहे. त्यांच्या कवितांमध्ये म्हणूनच केवळ शब्दांचा खेळ नाही, तर जीवनाच्या वास्तवाचा स्पर्श, समाजाच्या वेदनांची जाणीव आणि माणुसकीच्या नाजूक भावविश्वाचे प्रतिबिंब दिसून येते.

कॉलेज जीवनापासूनच त्यांना वाचनाची प्रचंड आवड होती. पुस्तकांच्या सहवासातून त्यांनी विचारांचे, संवेदनांचे आणि संस्कारांचे विश्व उभे केले. वाचन ही केवळ माहिती मिळवण्याची प्रक्रिया नसून ती माणसाला अंतर्मुख करणारी साधना आहे, याची जाणीव त्यांनी आयुष्यभर जपली. याच काळात त्यांच्या मनात कविता लेखनाची आवड निर्माण झाली. सुरुवातीला स्वतःच्या भावविश्वाला शब्द देताना सुरू झालेला हा प्रवास पुढे समाजमनाशी संवाद साधणाऱ्या प्रभावी लेखणीत रूपांतरित झाला.

त्यांच्या कविता विविध वर्तमानपत्रांमधून, मासिकांमधून आणि दिवाळी अंकांमधून प्रकाशित झाल्या. त्यांच्या लेखनात ग्रामीण जीवनाची माती, मानवी नात्यांचे गहिरे रंग, सामाजिक वास्तव आणि अंतर्मनातील सूक्ष्म भावना यांचा सुंदर मिलाफ आढळतो. त्यांच्या शब्दांत कृत्रिमता नाही; तर ते थेट मनाला भिडतात. त्यामुळेच त्यांच्या कविता वाचकांच्या हृदयात आपली वेगळी जागा निर्माण करतात.

‘फुलोरा’, ‘गोफण’ आणि ‘हिंदोळा’ हे त्यांचे प्रकाशित काव्यसंग्रह त्यांच्या साहित्यिक प्रवासाचे महत्त्वपूर्ण टप्पे ठरले आहेत. ‘फुलोरा’मध्ये भावनांचा कोमल बहर आहे; ‘गोफण’मध्ये सामाजिक विसंगतींवर नेमका प्रहार करणारी भूमिका दिसते; तर ‘हिंदोळा’मध्ये जीवनातील चढ-उतार, आठवणी, प्रेम, वेदना आणि आशेचे सुरेल हेलकावे अनुभवायला मिळतात. त्यांच्या प्रत्येक कवितेत एक जिवंत अनुभव बोलत असतो.

साहित्यनिर्मितीइतकेच त्यांचे आणखी एक महत्त्वाचे कार्य म्हणजे वाचनसंस्कृती जपण्यासाठी आणि वाढवण्यासाठी त्यांनी केलेले प्रयत्न. आजच्या डिजिटल आणि धावपळीच्या युगात पुस्तकांपासून दूर जाणाऱ्या समाजाला पुन्हा वाचनाच्या दिशेने प्रेरित करण्यासाठी ते सातत्याने कार्यरत आहेत. वाचन संस्कृती वाढविण्यासाठी काम करणाऱ्या व्यक्तींना शोधून त्यांचा सन्मान करणे, त्यांना पुरस्कार देणे हे कार्य अत्यंत मोलाचे आहे. कारण पुस्तकांवर प्रेम करणारी माणसेच समाजाला विचारांची दिशा देतात.

सांगली येथून प्रतिवर्षी प्रसिद्ध होणाऱ्या ‘उमेद’ दिवाळी अंकाचे संपादक म्हणून त्यांनी केलेले कार्यही विशेष उल्लेखनीय आहे. ‘उमेद’ या नावाप्रमाणेच नवोदित लेखक, कवी आणि विचारवंतांना व्यासपीठ उपलब्ध करून देण्याचे महत्त्वपूर्ण काम त्यांनी केले आहे. संपादक म्हणून त्यांनी केवळ साहित्य प्रकाशित केले नाही, तर अनेक नव्या लेखणींना आत्मविश्वास दिला, त्यांना व्यक्त होण्याची संधी दिली. एखादा संपादक हा केवळ शब्द निवडक नसतो; तर तो नव्या प्रतिभांचा शिल्पकार असतो. अँड. उदगांवे यांनी ही भूमिका अत्यंत संवेदनशीलतेने निभावली आहे.

त्यांचे व्यक्तिमत्त्व पाहताना एक गोष्ट प्रकर्षाने जाणवते, व्यवसाय आणि साहित्य यांचा सुंदर समतोल. दिवसभर न्यायालयात कायद्याच्या लढाया लढणारा हा माणूस रात्री कवितांच्या ओळींतून मनाच्या भावना व्यक्त करतो. एका बाजूला तर्कशक्ती, तर दुसऱ्या बाजूला संवेदनशीलता; एका बाजूला न्यायालयाचा कठोरपणा, तर दुसऱ्या बाजूला कवितेची कोमलता. या दोन्ही टोकांना एकत्र सांभाळणारे व्यक्तिमत्त्व दुर्मिळच म्हणावे लागेल.

आजच्या काळात समाजाला केवळ यशस्वी व्यावसायिकांची गरज नाही, तर विचार करणाऱ्या, संस्कृती जपणाऱ्या आणि संवेदनशीलता जिवंत ठेवणाऱ्या माणसांची अधिक गरज आहे. अँड. राजकुमार बाळासो उदगांवे हे अशाच व्यक्तिमत्त्वांपैकी एक आहेत. त्यांनी आपल्या साहित्यसेवेतून, वाचनप्रेमातून आणि सामाजिक बांधिलकीतून अनेकांना प्रेरणा दिली आहे.

त्यांची लेखणी अशीच सतत फुलत राहो, नव्या पिढीला विचारांची दिशा देत राहो आणि मराठी साहित्यविश्व अधिक समृद्ध करत राहो, हीच मनःपूर्वक शुभेच्छा. - दिलीप भोसले